Yanğın Təhlükəsizliyi Mühəndisliyində EN Standartları və Rəqəmsal Proqramlar: Avropa və Türkiyədə Layihələndirmə Yanaşması

Yanğın təhlükəsizliyi layihələrində istifadə etdiyimiz proqram təminatları EN standartlarına uyğun layihələndirməni həqiqətən təmin edirmi? Yoxsa sadəcə hesablama və modelləşdirmə prosesini asanlaşdırır?

Son illərdə yanğın təhlükəsizliyi mühəndisliyi əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf edib. Əvvəllər əsasən ənənəvi layihə çertyojlarına və normativ tələblərə əsaslanan bu sahə artıq mühəndis hesablamalarını, kompüter modelləşdirməsini, rəqəmsal layihələndirməni və performans əsaslı qiymətləndirməni özündə birləşdirən kompleks mühəndislik istiqamətinə çevrilib.

Avropa ölkələrində və Türkiyədə yanğından mühafizə sistemlərinin layihələndirilməsi zamanı EN (European Norm) və onların milli səviyyədə qəbul edilmiş ekvivalentləri, o cümlədən TS EN standartları mühüm texniki istinad mənbəyi hesab olunur.

Lakin burada vacib bir sual ortaya çıxır:

Hər hansı proqram təminatının EN standartına əsasən hesablama aparması, həmin proqram vasitəsilə hazırlanmış layihənin standarta tam uyğun olduğunu göstərirmi?

Bu suala cavab vermək üçün proqramların funksiyalarını deyil, onların müvafiq standartların tələbləri ilə necə əlaqələndirildiyini də nəzərdən keçirmək lazımdır.

1. EN 12845: Sprinkler Sistemləri və Hidravlik Hesablama Proqramları

EN 12845 avtomatik sprinkler sistemlərinin layihələndirilməsi, quraşdırılması və texniki xidməti ilə bağlı əsas Avropa standartlarından biridir.

Sprinkler sisteminin layihələndirilməsi zamanı bir sıra mühüm mühəndislik məsələləri nəzərə alınmalıdır:

• Yanğın təhlükəsi sinfinin müəyyən edilməsi
• Sprinkler başlıqlarının düzgün yerləşdirilməsi
• Layihəvi suvarma intensivliyinin hesablanması
• Hesabi fəaliyyət sahəsinin müəyyən edilməsi
• Su təchizatı tələblərinin qiymətləndirilməsi
• Boru şəbəkəsinin hidravlik hesablanması

Bu istiqamətdə istifadə olunan proqramlar arasında FHC və CYPEFIRE Hydraulic Systems xüsusi yer tutur.

FHC – Canute

FHC sprinkler və digər su əsaslı yanğınsöndürmə sistemlərinin hidravlik hesablanması üçün hazırlanmış proqram təminatıdır.

Proqram EN 12845 və EN 16925 kimi Avropa standartlarına əsaslanan hesablamaları dəstəkləyən funksiyalara malikdir.

CYPEFIRE Hydraulic Systems

Bu proqram sprinkler sistemlərinin layihələndirilməsi, boru şəbəkələrinin modelləşdirilməsi və hidravlik hesablamaların aparılması üçün istifadə olunur.

Eyni zamanda BIM (Building Information Modelling) mühitində işləmək imkanı yaradır.

İstehsalçının texniki sənədlərində EN 12845:2016 standartına əsaslanan layihələndirmə və yoxlama parametrləri təqdim olunur.

Hər iki proqram layihələndirmə prosesini daha sistemli və səmərəli təşkil etməyə kömək edir.

Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, proqram tərəfindən avtomatik yoxlanılmayan normativ tələblər mühəndis tərəfindən ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Hidravlik hesablamanın düzgün aparılması sprinkler sisteminin bütövlükdə EN 12845 standartına uyğun olduğunu təsdiqləmir.

2. EN 12101: Tüstüyə Nəzarət və Təzyiq Fərqi Sistemləri

Yanğın təhlükəsizliyi yalnız alovun qarşısının alınması və ya söndürülməsi ilə məhdudlaşmır.

Yanğın zamanı əmələ gələn tüstünün hərəkəti insanların təhlükəsiz təxliyəsinə və yanğınsöndürmə bölmələrinin fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərir.

EN 12101 standartlar seriyası tüstü və istiliyə nəzarət sistemlərinin müxtəlif komponentləri və texniki tələblərini əhatə edir.

Xüsusilə EN 12101-13:2022 təzyiq fərqi sistemlərinin layihələndirilməsi, hesablanması, quraşdırılması, qəbul sınaqları və texniki xidməti baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bu sahədə bir neçə mühəndislik proqramından istifadə etmək mümkündür.

FDS – Fire Dynamics Simulator

FDS yanğın və tüstünün fiziki davranışını hesablama hidrodinamikası (CFD) üsulu ilə modelləşdirən proqramdır.

Onun vasitəsilə aşağıdakı göstəricilər təhlil edilə bilər:

• Tüstünün bina daxilində yayılması
• Temperaturun paylanması
• Hava axınlarının hərəkəti
• Mexaniki ventilyasiya sistemlərinin təsiri
• Müxtəlif yanğın ssenarilərində tüstünün davranışı

PyroSim

PyroSim FDS əsasında üçölçülü yanğın modellərinin hazırlanmasını asanlaşdıran qrafik interfeysli proqramdır.

Bu proqram müxtəlif yanğın ssenarilərinin qurulmasına və təklif olunan tüstüyə nəzarət həllərinin qiymətləndirilməsinə imkan verir.

Ventus

Ventus binalarda hava axınlarının və təzyiq əlaqələrinin modelləşdirilməsi üçün istifadə oluna bilər.

Xüsusilə təzyiq fərqi sistemləri ilə bağlı mühəndislik hesablamalarının aparılmasında faydalıdır.

Bu proqramlar EN 12101 çərçivəsində aparılan texniki qiymətləndirmələrə dəstək verə bilər.

Ancaq burada mühüm məqam var:

CFD simulyasiyasının aparılması tüstüyə nəzarət sisteminin EN 12101 standartına tam uyğun olduğunu avtomatik olaraq təsdiqləmir.

Sistemin layihəsi, avadanlıqların texniki xüsusiyyətləri, quraşdırma şərtləri, istismar göstəriciləri və qəbul sınaqları ayrıca yoxlanılmalıdır.

3. EN 54: Yanğın Aşkarlama və Siqnalizasiya Sistemlərində Proqram Təminatı

EN 54 standartlar seriyası yanğın aşkarlama və siqnalizasiya sistemlərinin layihələndirilməsi və texniki qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır.

Bu seriyanın ayrı-ayrı hissələri yanğın siqnalizasiya idarəetmə panelləri, detektorlar, xəbərdarlıq cihazları və digər sistem komponentlərinə dair texniki tələbləri müəyyən edir.

Sistemlərin planlaşdırılması, layihələndirilməsi, quraşdırılması, istismara verilməsi və texniki xidməti zamanı CEN/TS 54-14 kimi texniki rəhbər sənədlərin və müvafiq milli qaydaların nəzərə alınması vacibdir.

Siemens və Bosch kimi istehsalçılar yanğın siqnalizasiya sistemləri üçün xüsusi mühəndislik və konfiqurasiya proqramları təqdim edirlər.

Bu proqramlar vasitəsilə aşağıdakı əməliyyatlar həyata keçirilə bilər:

• Yanğın siqnalizasiya panellərinin konfiqurasiyası
• Aşkarlama zonalarının müəyyən edilməsi
• Yanğın xəbərdarlığı ssenarilərinin proqramlaşdırılması
• Giriş və çıxış siqnalları arasındakı əlaqələrin qurulması
• Sistemin sazlanması və diaqnostikası
• İstismara qəbul prosesinin dəstəklənməsi

Lakin sistemin normativ tələblərə uyğunluğu yalnız proqram təminatının imkanlarından asılı deyil.

Detektorların düzgün seçilməsi və yerləşdirilməsi, sistemin arxitekturası, avadanlıqların uyğunluq sənədləri, kabel xətləri, funksional sınaqlar və milli normativ tələblər birlikdə qiymətləndirilməlidir.

4. Konstruksiyaların Yanğın Təhlükəsizliyi: Eurocode və SAFIR

Yanğın təhlükəsizliyi mühəndisliyinin əsas istiqamətlərindən biri də bina və qurğuların yanğın şəraitində tələb olunan konstruktiv dayanıqlığını qorumasıdır.

Bu sahədə Eurocode standartlarının yanğına davamlı layihələndirmə ilə bağlı hissələri mühüm texniki istinad mənbəyidir.

Əsas standartlara aşağıdakılar daxildir:

• EN 1991-1-2: Konstruksiyalara yanğın zamanı təsir edən yüklər və təsirlər
• EN 1992-1-2: Beton və dəmir-beton konstruksiyaların yanğına görə layihələndirilməsi
• EN 1993-1-2: Polad konstruksiyaların yanğına görə layihələndirilməsi

SAFIR yanğın təsirinə məruz qalan konstruktiv elementlərin istilik və mexaniki davranışının təhlili üçün istifadə olunan mühəndislik proqramıdır.

Bu proqram polad və beton konstruktiv elementlərin yüksək temperatur şəraitində davranışını qiymətləndirməyə imkan verir.

Belə hesablamalar zamanı müvafiq Eurocode tələbləri, material xüsusiyyətləri, yük birləşmələri və tətbiq olunan milli əlavələr nəzərə alınmalıdır.

5. EN 13501: Yanğın Təsnifatı və Rəqəmsal Layihə Koordinasiyası

EN 13501 standartlar seriyası tikinti materiallarının və konstruktiv elementlərin yanğına reaksiya və yanğına davamlılıq göstəricilərinin təsnifatını müəyyən edir.

Autodesk Revit, AutoCAD və digər BIM proqramları layihələrdə yanğın təhlükəsizliyi ilə bağlı texniki məlumatların idarə edilməsində istifadə oluna bilər.

Məsələn, BIM modelində aşağıdakı elementlər üçün tələb olunan yanğına davamlılıq sinifləri göstərilə bilər:

• Yanğına davamlı qapılar
• Yanğın bölmələrini ayıran divarlar
• Mərtəbələrarası örtüklər
• Daşıyıcı konstruksiyalar
• Yanğına davamlı arakəsmələr

Bu məlumatlar memarlıq, konstruksiya və mühəndis sistemləri arasında koordinasiyanı asanlaşdırır.

Lakin BIM modelində hər hansı elementin müəyyən yanğına davamlılıq sinfi ilə işarələnməsi həmin məhsulun həqiqətən bu göstəriciyə malik olduğunu sübut etmir.

Yanğına davamlılıq göstəriciləri müvafiq sınaq protokolları və təsnifat sənədləri ilə təsdiqlənməlidir.

Deməli, rəqəmsal layihə koordinasiyası ilə məhsulun və ya sistemin uyğunluğunun sənədləşdirilməsi bir-birindən fərqli proseslərdir.

6. Təxliyə Modelləşdirilməsi: Pathfinder və Performans Əsaslı Layihələndirmə

Yanğın təhlükəsizliyinin əsas məqsədlərindən biri insanların binadan təhlükəsiz şəkildə təxliyəsini təmin etməkdir.

Pathfinder kimi proqramlar insanların hərəkətinin və təxliyə prosesinin müxtəlif ssenarilər üzrə modelləşdirilməsinə imkan verir.

Bu proqramların köməyi ilə aşağıdakılar qiymətləndirilə bilər:

• Ümumi təxliyə müddəti
• Çıxış qapılarında yaranan sıxlıq
• Pilləkənlərdə insanların hərəkəti
• Alternativ təxliyə marşrutları
• Müxtəlif istifadəçi qruplarının hərəkət xüsusiyyətləri

Bununla belə, bütün Avropa layihələrinə şamil edilən vahid EN proqram uyğunluğu sertifikatı mövcud deyil.

Təxliyə modelləşdirilməsi müvafiq milli tikinti normaları, layihə üzrə qəbul edilmiş meyarlar və tanınmış mühəndislik metodları əsasında qiymətləndirilməlidir.

Təxliyə simulyasiyası normativ tələblərə əsaslanan təxliyə yollarının layihələndirilməsini əvəz etmir, onu tamamlayan mühəndislik vasitəsi kimi istifadə olunur.

7. Türkiyədə EN və TS EN Standartlarının Tətbiqi

Türkiyədə binaların yanğın təhlükəsizliyi üzrə əsas normativ sənədlərdən biri Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik adlı qaydalar toplusudur.

Bununla yanaşı, müvafiq TS və TS EN standartları, eləcə də digər tətbiq olunan texniki sənədlər layihələndirmə və yoxlama prosesində mühüm rol oynayır.

Burada diqqət yetirilməli əsas məsələ Avropa standartlarının milli səviyyədə tətbiqidir.

Hər hansı EN standartının Avropada dərc edilməsi onun eyni redaksiyasının və bütün müddəalarının Türkiyədəki hər bir layihəyə avtomatik tətbiq olunması demək deyil.

Layihələndirməyə başlamazdan əvvəl aşağıdakı məsələlər dəqiqləşdirilməlidir:

• Qüvvədə olan milli qanunvericilik
• Müvafiq TS EN standartının aktual redaksiyası
• Layihəyə aid əlavə texniki şərtlər
• Səlahiyyətli qurumların tələbləri
• İstifadə edilən proqramın dəstəklədiyi standart versiyası

Əgər proqram təminatı standartın əvvəlki redaksiyası əsasında hazırlanıbsa, sonrakı dəyişikliklərlə bağlı əlavə mühəndislik yoxlamalarının aparılması zəruri ola bilər.

Bu məsələ xüsusilə layihə sənədlərinin rəsmi ekspertiza və uyğunluq qiymətləndirilməsinə təqdim edilməsi zamanı əhəmiyyətlidir.

8. EN Standartları və Mühəndislik Proqramlarının Müqayisəsi

Aşağıdakı cədvəldə yanğın təhlükəsizliyi sahəsində istifadə olunan bəzi Avropa standartları və onlarla əlaqəli proqram təminatları ümumiləşdirilib.

Qeyd: Cədvəldə göstərilən proqramlar müvafiq standartlarla əlaqəli mühəndislik işlərində istifadə oluna bilər. Bu, həmin proqramların standartların bütün tələblərini avtomatik yoxlaması və ya layihənin uyğunluğunu təsdiqləməsi demək deyil.

9. EN Standartını Dəstəkləmək və Standarta Uyğunluğu Təsdiqləmək Eyni Anlayışdırmı?

Yanğın təhlükəsizliyi mühəndisliyində bu iki anlayışı bir-birindən fərqləndirmək olduqca vacibdir.

Proqram təminatı müəyyən EN standartına əsasən hesablamalar apara bilər.

Lakin layihənin həmin standarta uyğunluğunun təsdiqlənməsi daha geniş texniki qiymətləndirmə tələb edir.

Məsələn, sprinkler sistemində hidravlik hesablamaların düzgün aparılması sistemin digər layihələndirmə tələblərinə də cavab verdiyi anlamına gəlmir.

Eyni şəkildə, təzyiq fərqi sisteminin kompüter modelində tələb olunan nəticəni verməsi onun real binada da eyni performansı göstərəcəyinə zəmanət deyil.

Bu səbəbdən proqram vasitəsilə əldə olunan nəticələr aşağıdakı amillərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir:

Mühəndis hesablamaları + Standart tələbləri + Texniki sənədləşdirmə + Quraşdırmanın yoxlanılması + Sınaq və doğrulama

Bu mərhələlərin hər biri yanğın təhlükəsizliyi sistemlərinin etibarlı şəkildə layihələndirilməsi və tətbiqi üçün vacibdir.

Nəticə: EN Standartlarına Əsaslanan Yanğın Təhlükəsizliyi Mühəndisliyində Rəqəmsallaşma

Yanğın təhlükəsizliyi sahəsində rəqəmsal transformasiya sadəcə yeni proqramların tətbiqi demək deyil.

Əsas məsələ mühəndislik qərarlarının şəffaf, izlənilə bilən hesablamalara, texniki standartlara və yoxlanıla bilən performans göstəricilərinə əsaslanmasıdır.

FHC və CYPEFIRE sprinkler sistemlərinin layihələndirilməsinə, FDS və PyroSim yanğın və tüstü davranışının təhlilinə, istehsalçıların mühəndislik proqramları yanğın siqnalizasiya sistemlərinin konfiqurasiyasına, SAFIR isə konstruksiyaların yanğın təsiri altında davranışının qiymətləndirilməsinə mühüm töhfə verə bilər.

Lakin heç bir proqram təminatı mühəndisin peşəkar məsuliyyətini və tətbiq olunan normativ tələbləri əvəz etmir.

Gələcəyin yanğın təhlükəsizliyi mühəndisliyində əsas bacarıq yalnız proqramlardan istifadə etmək deyil, həm də alınan nəticələri EN standartları əsasında təhlil etmək, onların etibarlılığını qiymətləndirmək və layihənin normativ tələblərə uyğunluğunu əsaslandırmaqdır.

İstinadlar və Texniki Mənbələr

1. CYPE – CYPEFIRE Hydraulic Systems: https://info.cype.com/en/software/cypefire-hydraulic-systems/
2. Canute – FHC Hydraulic Calculation Software: https://canutesoft.com/
3. DIN – EN 12101-13:2022, Pressure Differential Systems: https://www.dinmedia.de/en/standard/din-en-12101-13/346340976
4. CEN/TS 54-14 – Yanğın aşkarlama və siqnalizasiya sistemlərinin planlaşdırılması, layihələndirilməsi, quraşdırılması, istismara verilməsi və texniki xidməti üzrə rəhbər sənəd.
5. Türkiyə – Binaların Yanğından Mühafizəsi haqqında Qaydalar (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik).
6. Türkiyə Standartlar İnstitutu (TSE) tərəfindən qəbul edilmiş müvafiq TS EN standartları.

#YanğınTəhlükəsizliyi #YanğınMühəndisliyi #FireSafetyEngineering #ENStandards #EN12845 #EN12101 #EN54 #Sprinkler #TüstüyəNəzarət #BIM #Mühəndislik